Post image for Φεουδάρχες, χωριά και γαίες

Φεουδάρχες, χωριά και γαίες

09/01/2017

Γράφει η Νάσα Παταπίου | [email protected]

Ένας πλούτος ειδήσεων για τα χωριά, τα φέουδα και τους Κύπριους φεουδάρχες μάς αποκάλυψαν, όπως πάντοτε, και πάλι οι βενετικές πηγές. Μεταξύ αυτών μία αρχειακή πηγή έχει φέρει στο προσκήνιο μια νέα φεουδάρχισσα. Πρόκειται για την Celia -μάλλον το όνομά της θα αποτελεί υποκοριστικό του Cecilia- και η οποία καταγόταν από τη βενετική οικογένεια Μαρτινέγκο. Η οικογένεια αυτή είχε εγκατασταθεί στην Κύπρο πριν ακόμα η μεγαλόνησος περάσει στην εξουσία της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας. Η ίδια οικογένεια άλλωστε αναφέρεται και από τον χρονικογράφο μας Γεώργιο Βουστρώνιο ως Μαρτινίκο. Ένας φεουδάρχης, ο Πέτρος Μαρτινέγκος, αναφέρεται σε μία άλλη πηγή του 1554 ότι είχε ετήσιο εισόδημα οκτακόσια δουκάτα. Επίσης το 1557 στη γενική επιθεώρηση (mostra generale) του φεουδαρχικού ιππικού, είχε παρουσιαστεί ο ίδιος και είχε εκπληρώσει την υποχρέωση που είχε για υπηρεσία ενός ιππέα. Η Celia ή Cecilia Μαρτινέγκο πρέπει να είχε συγγένεια με τον Πέτρο Μαρτινέγκο και η ίδια είχε ως φέουδο το 1534 το χωριό Πεντάκωμο. Το εν λόγω χωριό της επαρχίας Λεμεσού το 1565 είχε μόνο είκοσι δύο κατοίκους, ελεύθερους καλλιεργητές και προφανώς πρέπει να είχε μεγάλο τότε αριθμό παροίκων, ο οποίοι δεν περιλαμβάνονταν στις απογραφές.

Το Πεντάκωμο, όπως αναφέρεται στις πηγές τόσο κατά τη Φραγκοκρατία όσο και κατά τη Βενετοκρατία, ήταν ιδιοκτησία του Λατίνου πατριάρχη της Ιερουσαλήμ. Αργότερα επί Βενετοκρατίας το ίδιο χωριό της Λεμεσού εκμισθωνόταν από τη μεγάλη φεουδαρχική οικογένεια Lasse, φραγκικής καταγωγής. Απόγονοι της ίδιας οικογένειας μετά την πτώση της Κύπρου στους Οθωμανούς και αφού αρχικά αιχμαλωτίστηκαν όταν αργότερα απελευθερώθηκαν κατέφυγαν στη Βενετία, όπου τους συναντούμε σε πολλές βενετικές πηγές.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα πληροφορία αφορά το μικρό χωριό Γαλαταριά της Πάφου. Η Γαλαταριά το 1565 είχε τριάντα εννέα κατοίκους ελεύθερους καλλιεργητές. Στη συγκεκριμένη πηγή σχετικά με τη Γαλαταριά πληροφορούμαστε για ένα νέο φεουδάρχη, τον Βαλλιάνο Δεμέστιχο (Ballian Demestigo). Ο φεουδάρχης αυτός είχε αγοράσει το 1534 στη Γαλαταριά πεντακόσια ογδόντα στρέμματα (mozzade) χωράφια.

Ελαιώνες και χαρουπώνες στο Γεράνι

Αρχειακές πηγές επίσης αναφέρονται στο μικρό χωριό της Καρπασίας, το οποίο

φέρει το ποιητικό όνομα Γεράνι. Ας σημειωθεί ότι το Γεράνι το 1565 είχε εξήντα πέντε κατοίκους ελεύθερους καλλιεργητές, τους αποκαλούμενους φραγκομάτους. Επίσης, μια άλλη πηγή μας γνωστοποίησε ότι κατά τα έτη 1561 έως 1562 υπηρετούσε στο Γεράνι ως τσιβιτάνος ο Φραγκίσκος του Θεοδωρίνου, από το ίδιο χωριό, και ως μπανιέρος ο Μάρκος του Νάσσαρη, επίσης Γερανιώτης. Σ’ αυτή την περίπτωση ο τσιβιτάνος είχε τη θέση του χωροφύλακα και ο μπανιέρος του αγροφύλακα, ενώ ο τσιβιτάνος ενός διαμερίσματος όπως αυτός της Πεντάγυιας ασφαλώς είχε τη θέση του διοικητή και όχι του χωροφύλακα.

Η είδηση που αφορά το χωριό αυτό σχετίζεται με ένα φεουδάρχη, τον Dante Domenigo. Πολύ συχνά συναντούμε φεουδάρχες ή μέλη της άρχουσας τάξης της Κύπρου να διορίζονται σε υψηλές διοικητικές θέσεις. Άλλωστε σε τέτοιες θέσεις διορίζονταν Κύπριοι αστοί ή ευγενείς, οι αποκαλούμενοι τσιβιτάνοι, όπως για παράδειγμα στα διαμερίσματα Μαζωτού, Αυδήμου, Πεντάγυιας και Χρυσοχούς. Τον τίτλο του καπιτάνου είχε ο διοικητής του διαμερίσματος της Σίγουρης και του βαΐλου ο διοικητής της χερσονήσου Καρπασίας. Ο φεουδάρχης Dante Domenigo διετέλεσε βάιλος Καρπασίας και φρόντισε να αποκτήσει όχι μόνο ως φέουδο το χωριό Άγιος Ηλίας Καρπασίας, αλλά και ελαιώνες και χαρουπώνες στο χωριό Γεράνι της Καρπασίας (carobieri e oliveri di Jerani).

Γαίες σε χωριά της Κύπρου

Την ίδια εποχή, όπως μαρτυρείται στις πηγές, αποκτούν με αγορά κτήματα και μέλη της οικογένειας Cadit. Οι Cadit ήταν συριακής καταγωγής και συνδέθηκαν μ’ επιγαμίες με τους Audeth, που ήταν επίσης και αυτοί συριακής καταγωγής. Αυτή η επιγαμία τους εξασφάλισε πολλά χωριά στη Μαραθάσα, που είχαν παραχωρηθεί στον Αντώνιο Audeth από τον βασιλιά Ιανό Lusignan. Ο ΈκτοραςCadit, μέλος της εν λόγω οικογένειας, είχε αγοράσει κτήματα στον Άγιο Δομέτιο (San Demeti). Την ίδια εποχή ο Έκτορας Cadit μαρτυρείται και ως φεουδάρχης της Αγίας Μαρίνας, και πρόκειται μάλλον για το χωριό το οποίο είναι γνωστό ως Αγία Μαρίνα της Σκυλλούρας, στο διαμέρισμα της Λευκωσίας. Στη συγκεκριμένη πηγή αναφέρεται ότι το όνομα του πατέρα του φεουδάρχη, ο οποίος ήδη είχε φύγει από τη ζωή, ήταν ο Alvise Cadit. H Αγία Μαρίνα της Σκυλλούρας το έτος 1565 είχε τριάντα εννέα κατοίκους, που ανήκαν στην τάξη των ελεύθερων καλλιεργητών.

Επίσης στο χωριό Γερόλακκος, που ανήκε στην υποκομητεία (viscondato), δηλαδή στο διαμέρισμα Λευκωσίας, είχε αποκτήσει με αγορά κτήματα o Έκτορας Σωζόμενος. Μέλη της κυπριακής αυτής οικογένειας, ελληνικής καταγωγής και ορθόδοξου δόγματος, ήταν φεουδάρχες αλλά κατείχαν κατά τη Βενετοκρατία και υψηλές διοικητικές θέσεις και πολλοί διέπρεψαν αργότερα μετά την απώλεια της πατρίδας τους στη Βενετία. Τον φεουδάρχη Έκτορα Σωζόμενο τον έχουμε συναντήσει για πρώτη φορά στη συγκεκριμένη πηγή, που αναφέρεται στα κτήματα του Γερολάκκου. Ας σημειωθεί ότι ο Γερόλακκος το 1565 είχε σαράντα τέσσερις ελεύθερους καλλιεργητές.

Η οικογένεια Zappo κατατάσσεται από τον Στέφανο Lusignan μεταξύ των ευγενών της μεγαλονήσου. Κατά την πολιορκία και πτώση της Λευκωσίας το 1570 αναφέρονται δύο μέλη της ίδιας οικογένειας. Στην άμυνα του προμαχώνα Ποδοκάθαρου ήταν υπεύθυνος ενός λόχου ο Φοίβος Zappo, ο οποίος πολέμησε γενναία και έπεσε μαχόμενος. Μετά τον θάνατό του διορίστηκε υπεύθυνος του λόχου του ο αδελφός του Artius Zappo. To 1534 ο Έκτορας Zappo, πολύ πιθανόν πατέρας του Φοίβου και του Artius, είχε ως φέουδο το χωριό Διόριος (Diorigo) του διαμερίσματος της Κερύνειας. Το 1565 το ίδιο χωριό είχε μόλις δεκατρείς ελεύθερους καλλιεργητές.

Ένας άλλος φεουδάρχης, ο Gualtier Cressi, είχε εκμισθώσει το βαϊλάτο της Λαπήθου και είχε αγοράσει κτήματα στην περιοχή του χωριού Άγιος Κυριακός ή ο Κάμπος. Επίσης είχε αγοράσει κτήματα στο χωριό Τεμπριά του διαμερίσματος της Πεντάγυιας. Ένα άλλο χωριό που χάθηκε με την πάροδο των αιώνων και για το οποίο δεν είμαστε βέβαιοι σε ποια περιοχή της Κύπρου βρισκόταν, ήταν το χωριό Άγιος Χριστός (San Christo). Το μικρό αυτό χωριό το 1516 ανήκε στον Φραγκίσκο Αττάρ, που μας κληροδότησε μια έκθεση για την Κύπρο, η οποία συντάχθηκε γύρω στα 1520. Η έκθεση αυτή είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, αφού πολλά αντίγραφά της απαντούν σε πολλές ιταλικές βιβλιοθήκες καθώς και σε άλλες βιβλιοθήκες σε πόλεις  της Ευρώπης.

Κάποτε η Αθαλάσσα ήταν χωριό και το 1565 είχε είκοσι κατοίκους, ελεύθερους καλλιεργητές. Το χωριό αυτό στις αρχές του 16ου αιώνα ανήκε στον φεουδάρχη Jotin Φλάτρο. O ίδιος φεουδάρχης είχε ως φέουδο επίσης ένα άλλο χωριό στη Μεσαορία, το οποίο εξέλιπε. Το χωριό αυτό ονομαζόταν Πραστιό του άρχοντα Λοή (Prastio di ser Lois) και το εν λόγω χωριό το 1565 είχε πενήντα εννέα  κατοίκους, ελεύθερους καλλιεργητές. Ποιος ήταν ο άρχοντας Λοής (Λουδοβίκος/ Λοΐζος) ίσως να μην πληροφορηθούμε ποτέ, εφόσον δεν αναφέρεται το επίθετό του. Είναι βέβαιο όμως ότι πρόκειται για κάποιο μεγάλο φεουδάρχη, αφού το ίδιο το χωριό έφερε το μικρό του όνομα. Πολύ πιθανόν να πρόκειται για τον Alvise (Λοΐζο) Δενόρες. Ο φεουδάρχης Jotin Φλάτρο την ίδια εποχή κατείχε και δύο άλλα χωριά στο διαμέρισμα της Κερύνειας και πρόκειται για τον Κοντεμένο και το μαρωνίτικο χωριό Ασώματος. Το χωριό Κοντεμένος απαντά και στους τέσσερις βενετικούς καταλόγους ωςCordomeno, για να καταλήξει τον 19ο αιώνα ως Κοντεμένος. Το 1565 ο Κοντεμένος είχε σαράντα επτά κατοίκους φραγκομάτους και ο Ασώματος σαράντα δύο. Ας σημειωθεί ότι ο Jotin Φλάτρο είχε ευεργετηθεί από τον δόγη Λεονάρδο Λορεντάνο με ετήσια χορηγία ογδόντα δουκάτων, μετά από σχετικό αίτημά του.

 Το χωριό Κλαυδιά

Το 1515 οι αδελφοί Ιωάννης και Ιάσονας Δενόρες είχαν αγοράσει το χωριό Κλαυδιά του διαμερίσματος της Λάρνακας. Αργότερα πέρασε ως ιδιοκτησία στην αρχόντισσα Λουκρητία Δενόρες, που μάλλον πρέπει να ήταν αδελφή τους και είχε παντρευτεί το έτος 1515 τον Baldisera Morabito. Τα χωριά Πάναγρα και Βουνό (Avuno) ανήκαν στις αρχές του 16ου αιώνα στον φεουδάρχη ΙάκωβοBragadin. Το χωριό Βουνό στις βενετικές πηγές, όπως αναφέραμε και σε πρόσφατο δημοσίευμά μας, απαντά και ως Άγιος Ρωμανός, από την ομώνυμη εκκλησία του χωριού, αλλά και ως Βουνό του Μαυρέση, από το όνομα του Ανδρέα Μαυρέση, γενικού διοικητή του ελαφρού ιππικού που διενεργούσε ακτοφρουρές στις ακτές της βόρειας Κύπρου. Επίσης αναφέρεται και ως Βουνό των Αψινθίων, επειδή γειτνιάζει με τη βυζαντινή μονή των Αψινθίων.

Στο χωριό Χόλη της Χρυσοχούς υπήρχε, και φαντάζομαι εξακολουθεί να υπάρχει, το τοπωνύμιο Λουτρό. Στην περιοχή αυτή τα κτήματα με το όνομα Λουτρό κατείχε ο Τζώρτζης Suliman. Ένα ενδιαφέρον επίσης τοπωνύμιο ήταν οι γαίες οι ονομαζόμενες Καλημέρη (Terreni Calimeri), που ανήκαν στον φεουδάρχη Λουκά Hierusalem και στη συνέχεια πέρασαν στην ιδιοκτησία του Φραγκίσκου Αττάρ. Αγνοούμε πού ακριβώς ήταν αυτά τα κτήματα, ωστόσο σημειώνουμε την πληροφορία ότι η οικογένεια Δενόρες κατά τον 17ο αιώνα έφερε το επίθετο Καλημέρα, χωρίς βέβαια το γεγονός αυτό να μαρτυρεί κάποια σχέση του τοπωνυμίου με την ίδια οικογένεια.

Νέα στοιχεία έχουμε καταγράψει και πάλι χάρη στις ανέκδοτες βενετικές πηγές για φεουδάρχες, γαίες, κτήματα και χωριά. Παρέλασαν μπροστά μας οι φεουδάρχες Celia Mαρτινέγκο, Βαλλιάνος Δεμέστιχος, Έκτορας Cadit, Dante Domenigo, Έκτορας Σωζόμενος, Έκτορας Zappo -δημοφιλέστατο φαίνεται ότι ήταν τότε το όνομα Έκτορας-, Gualtier Cressi, Φραγκίσκος Αττάρ, Jotin Φλάτρο, Λουκρητία Δενόρες, Τζώρτζης Suliman, Λουκάς Hierusalem κ.ά. Νέα στοιχεία σημειώσαμε για τα χωριά Πεντάκωμο, Γαλαταριά, Γεράνι, Άγιος Δομέτιος, Αγία Μαρίνα, Γερόλακκος, Διόριος, SanChristo, Αθαλάσσα, Prastio di ser Lois, Κοντεμένος, Ασώματος, Κλαυδιά, Πάναγρα, Βουνό κ.ά. Πληροφορηθήκαμε τέλος για μακραίωνα τοπωνύμια με γαίες που είχαν πωληθεί από τη Γαληνοτάτη σε Κύπριους φεουδάρχες, όπως τα  κτήματα στην Τεμπριά, τα κτήματα τα αποκαλούμενα Λουτρό, στο χωριό Χόλη της Χρυσοχούς, καθώς και για τις γαίες, τις αποκαλούμενες Καλημέρη…

ΛΕΖΑΝΤΑ: Το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου έξω από το χωριό Γαλαταριά της Πάφου, που το 1565 είχε τριάντα εννέα κατοίκους ελεύθερους καλλιεργητές και ανήκε ως φέουδο στον Βαλλιάνο Δεμέστιχο (Ballian Demestigo). ΦΩΤΟ © noctoc-noctoc.blogspot.com.cy

 

Previous post:

Next post: