Post image for Maniera Cypria : Η ζωγραφική του 13ου αιώνα

Maniera Cypria : Η ζωγραφική του 13ου αιώνα

20/03/2017

Γράφει η Λαμπριανή Χρίστου | Φωτογραφία Ελένη Παπαδοπούλου

Αμυγδαλωτά μάτια με κόκκινο διάγραμμα, χρυσοκονδυλιές και ρόμβοι -σύμβολο τελειότητας- στα ενδύματα, το παραδοσιακό κυπριακό υφαντό με κόκκινη και μαύρη γραμμή, γύψινες διακοσμήσεις στα φωτοστέφανα: αυτά είναι μερικά από τα κυπριακά χαρακτηριστικά εικόνων που αποτελούν το θέμα ειδικής έκθεσης στο Βυζαντινό Μουσείο

Μια φωτογραφία της παλαιότερης εικόνας με γύψινο ανάγλυφο, του 13ου αιώνα, η οποία κλάπηκε μετά την εισβολή του 1974 και αναζητείται, υποδέχεται τους επισκέπτες στην έκθεση με τίτλο “Κυπριακώ τω τρόπω / Maniera Cypria” στο Βυζαντινό Μουσείο της Λευκωσίας. Η εικόνα χρονολογείται στο 1200 και απεικονίζει τον Αρχάγγελο Μιχαήλ από τη Μονή Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου στον Κουτσοβέντη.

Μέσα από επιλεγμένα έργα/φορητές εικόνες που έφτασαν με δανεισμό από τις διάφορες μητροπόλεις ή βρίσκονται στη συλλογή του μουσείου, η έκθεση αναδεικνύει τη ζωγραφική της Κύπρου κατά τον 13ο αιώνα και αποκαλύπτει την καλλιτεχνική συμβίωση Ανατολής και Δύσης πάνω στους ξύλινους καμβάδες. Φωτίζεται, δε, το πολυπολιτισμικό περιβάλλον της Κύπρου τον πρώτο αιώνα της Φραγκοκρατίας στο νησί.

“Αυτό που μας οδήγησε να προχωρήσουμε σε αυτή την έκθεση ήταν η συντήρηση κάποιων έργων του 13ου αιώνα που αποκάλυψαν καινούργια στοιχεία, άγνωστα στους ερευνητές”, σημειώνει ο διευθυντής του μουσείου δρ Γιάννης Ηλιάδης. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει -και κάνει επίσης εντύπωση ως ένα από τα πιο επιβλητικά εκθέματα- η εικόνα της Παναγίας των Καρμηλιτών και του Αγίου Νικολάου της Στέγης. Αυτές οι εικόνες αποκάλυψαν διάφορα στοιχεία σχετικά με τους τρόπους της τεχνικής τους αλλά και το πόσο πολυτελείς ήταν, χάρη στη χρήση του lapis lazuli, του έντονα μπλε χρώματος που προέρχεται από ένα ορυκτό στις Ινδίες και το οποίο στον 13ο και 14ο αιώνα χρησιμοποιόταν πολύ. Ήταν επίσης πιο πολύτιμο και από το χρυσάφι, που επίσης χρησιμοποιείται σε αυτή την εικόνα, όπως και μπρούντζος και ασήμι. Περιμετρικά υπάρχει το κρινάνθεμο των Λουζινιανών. Παρά το ότι η εικονογραφία προέρχεται από δυτικά βιβλία, αναγνωρίσαμε στο βάθος των εικόνων στοιχεία κυπριακά που δεν θα μπορούσαν να γίνουν αν ο ζωγράφος δεν ήταν Κύπριος και απλώς ακολουθούσε κάποια πρότυπα που είδε σε βιβλία. Τα άμφια ήταν εντελώς λευκά πριν τον καθαρισμό. Με τον καθαρισμό έγιναν αναλύσεις και αποκαλύφθηκαν τα παλαιότερα άμφια που είχε το Τάγμα των Καρμηλιτών. Αυτό μας έδωσε μια πληροφορία ανέλπιστη: το 1287, με διαταγή του Πάπα, το Τάγμα των Καρμηλιτών αναγκάζεται να αλλάξει τα ρούχα του και να τα κάνει κατάλευκα. Μας δίνεται έτσι η επακριβής ημερομηνία -1287-, και προηγουμένως, για τη δημιουργία αυτής της εικόνας”.

 

6-eikastika

Πρόκειται για τη μοναδική σωζόμενη παράσταση με τα παλαιά ενδύματα των Καρμηλιτών. Στην Ιταλία απεικονίζονται Καρμηλίτες μοναχοί με το παλαιό τους ένδυμα μόνο στο εικονοστάσιο Pala del Carmine (1327-1329) του Πιέτρο Λορεντζέτι, που κατασκευάστηκε 40 χρόνια μετά την απαγόρευση της χρήσης του παλαιού ενδύματος. Παράλληλα, αυτή η αποκάλυψη αντικρούει διάφορες θέσεις ερευνητών στο εξωτερικό που έκαναν εικασίες ότι η τέχνη της Κύπρου είναι τέχνη σταυροφορική, ότι υπήρχαν εργαστήρια δυτικά στην Κύπρο που δημιουργούσαν τις εικόνες κ.λπ.

Η καλλιτεχνική παραγωγή της Κύπρου

Σημειώνει σε σχετική του μελέτη ο δρ Ηλιάδης: “Όταν το 1191 ο σταυροφόρος βασιλέας της Αγγλίας Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατέλαβε την Κύπρο, βρήκε μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη καλλιτεχνικά περιοχή, στην οποία οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες είχαν επενδύσει ιδιαίτερα κατά τον 11ο και 12ο αιώνα. Η υψηλής ποιότητας βυζαντινή τέχνη της εποχής των Κομνηνών είχε διοχετευθεί στο νησί κατά τον 12ο αιώνα με τα μοναστήρια και τους ναούς (Τρίκωμο, Ασίνου, Κύκκος, Μαχαιράς, Κουτσοβέντης, Αντιφωνητής, Πέρα Χωριό Νήσου, Άγιος Νεόφυτος, Άρακας) που είχαν ανεγερθεί χάρη σε χορηγίες υψηλόβαθμων αξιωματούχων του Βυζαντίου. Το τελευταίο από τα βυζαντινά μνημεία, η Παναγία του Άρακος στα Λαγουδερά, ολοκληρώθηκε το 1192, όταν στο νησί είχε ιδρυθεί το φραγκικό βασίλειο των Λουζινιανών”.
Η πτώση της βασιλεύουσας στους Λατίνους το 1204 οδήγησε την Κύπρο σε απομόνωση. Τα τοπικά εργαστήρια συνέχισαν να επαναλαμβάνουν την τεχνοτροπία της κομνήνειας τέχνης της προηγούμενης περιόδου, με σταδιακά πιο απλοποιημένη μορφή. Η καλλιτεχνική καμπή του 13ου αιώνα ήταν εμφανής και με τοπικές ιδιοτυπίες. Η καλλιτεχνική παραγωγή της Κύπρου επηρεάστηκε από το πολιτισμικά ποικιλόχρωμο περιβάλλον που δημιουργήθηκε κατά τον πρώτο αιώνα της Φραγκοκρατίας στο νησί, με χαρακτηριστικά γεγονότα την εγκατάσταση της Λατινικής Εκκλησίας, την παρουσία Δυτικών καλλιτεχνών αλλά και προσφύγων από τη Συρία, την Παλαιστίνη, ενδεχομένως και από την ίδια την Κωνσταντινούπολη, τα ελληνικά βασίλεια ή τα δεσποτάτα.

Η καλλιτεχνική παραγωγή της Κύπρου κατά την πρώτη περίοδο της Φραγκοκρατίας έχει ως αφετηρία τις τοιχογραφίες στον ναό της Παναγίας του Άρακος, που χαρακτηρίζονται από μανιεριστική τάση, ταραγμένη πτυχολογία, διακοσμητικότητα, εκζήτηση του κάλλους, από ραδινές και εξεζητημένες στάσεις. Η σημαντικότητά τους έγκειται και σε κάτι ακόμα, που διαφαίνεται με ξεκάθαρο τρόπο μέσα από την έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο: αρκετά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των τοιχογραφιών επαναλαμβάνονται στην τέχνη της Κύπρου κατά τον 13ο αιώνα και δη σε εικόνες που θεωρούνταν σταυροφορικές.

Η πολύτιμη παραγωγή τέχνης αυτό το διάστημα ενισχύεται ακόμη από το ίδιο το περιβάλλον και τα ορυκτά του, από τα οποία προέρχονται τα χρώματα που χρησιμοποιούν οι ζωγράφοι στα έργα τους. Το φημισμένο πράσινο εξακολουθεί να είναι περιζήτητο ως ένα από τα χαρακτηριστικά χρώματα που παράγει η κυπριακή γη.

+ Κυπριακώ τω τρόπω/Maniera Cypria: η ζωγραφική του 13ου αιώνα στην Κύπρο ανάμεσα σε δύο κόσμους, στο Βυζαντινό Μουσείο της Λευκωσίας (στον χώρο της Αρχιεπισκοπής) μέχρι τις 31 Ιουλίου 2017. Η έκθεση εντάσσεται στο πλαίσιο του προγράμματος της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης Πάφος2017. Πληροφορίες τηλ. 22430008.

Previous post:

Next post: